Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk genel aşı istatistiğinin değerlendirilmesi (1902/1903)

GİRİŞ ve AMAÇ: Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat’tan itibaren tedavi edici sağlık hizmetlerinin yanında koruyucu sağlık hizmetleri de sistemli bir biçimde planlanarak hayata geçirilmiştir. Planlanan ve hayata geçirilmesi istenen tüm hizmetlerin, halkın sağlık sorunlarına çözüm olabilmesi için gerek maddi gerekse de insan kaynağı ile bir sağlık hizmeti organizasyonu kurulması gerekmektedir. Özellikle II. Abdülhamid Dönemi’nde sağlık politikalarının merkez ve taşrada etkili şekilde uygulanması, bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli adımlar atılmasını sağlamıştır. Halk sağlığını tehdit eden bulaşıcı ve salgın hastalıklardan çiçek ve kuduzla mücadele etmek için Bakteriyolojihâne-i Şahâne ve Dâü’l-kelb Tedavihanesi’nin kurulması ve ilgili yasal düzenlemelerin yapılarak etkili bir şekilde çalışmaya başlaması planlanan halk sağlığı politikalarının kurumsallaştığının bir göstergesi olmuştur. Bu süreçte çiçek hastalığına karşı mücadelenin kurumsal bir yapıya kavuştuğu ve aşılama faaliyetlerinin kayıt altına alınarak düzenlendiği görülmektedir. Bu çalışmada, Osmanlı İmparatorluğu’nun 1902-1903 yıllarına ait ilk genel aşı istatistiğini tıp tarihi ve halk sağlığı perspektifinden değerlendirmek amaçlanmaktadır.
YÖNTEM ve GEREÇLER: Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden tarama modeli ve doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın ana kaynağı, Telkihhane-i Şahane Müdürü Rıfat Hüsamettin tarafından hazırlanan ve Atatürk Üniversitesi Seyfettin Özege Koleksiyonu’ndan temin edilen “Telkihhâne-i Şâhâne’nin 1318 Senesine Mahsus İstatistik Risalesi”dir. Eser Osmanlı Türkçesinden transkribe edilerek analiz edilmiş, elde edilen veriler tablo ve grafiklere dönüştürülmüştür. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri belgeleri ve telif eserlerle literatür desteği sağlanmıştır.
BULGULAR: 1902’de Osmanlı’da 195.323 aşı tüpü üretilmiş ve 521.404 kişi aşılanmıştır. 1903 yılında ise 234.067 aşı tüpü üretilerek 515.663 kişi aşılanmıştır. Telkihhane-i Şahane’nin yanı sıra taşrada kurulan telkihhaneler ve kısa süreli eğitimle yetiştirilen aşı memurları, bu sürecin başarısında etkili olmuştur.
TARTIŞMA ve SONUÇ: Osmanlı’nın ilk genel aşı istatistiği, merkezi yönetimin sağlık alanında ulaştığı kurumsallaşma düzeyini ve etkinliğini gözler önüne sermektedir. Aşılama faaliyetlerinin geniş coğrafyalara yayılması, sağlık reformlarının sürdürülebilirliğini ve halk sağlığını koruma konusundaki başarıyı göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, aşılama, halk sağlığı, istatistikler, çiçek aşısı

The evaluation of the first general vaccination statistics of the Ottoman Empire (1902/1903)

INTRODUCTION: In the Ottoman Empire, preventive health services were systematically planned and implemented in addition to curative health services since the Tanzimat period. In order for all planned and implemented healthcare services to effectively address public health problems, it was necessary to establish a healthcare service organization supported by both financial and human resources. Particularly during the reign of Sultan Abdülhamid II, the effective execution of health policies both in the center and the provinces contributed significantly to the fight against infectious diseases. The establishment of the Imperial Bacteriology Institute (Bakteriyolojihâne-i Şahâne) and the Rabies Treatment Center (Dâü’l-kelb Tedavihanesi), along with the implementation of relevant legal regulations to combat infectious and epidemic diseases such as smallpox and rabies, served as an indication of the institutionalization of public health policies. During this period, the struggle against smallpox became institutionalized, and vaccination activities were systematically recorded and organized. This study aims to evaluate the first general vaccination statistics of the Ottoman Empire for the years 1902–1903 from the perspective of medical history and public health.
METHODS: The study employed a qualitative research approach, utilizing the scanning model and document analysis method. The primary source of the research was the “Statistical Report for the Year 1318 of the Imperial Vaccination Center (Telkihhâne-i Şâhâne)” prepared by Rıfat Hüsamettin, Director of the Imperial Vaccination Center, and obtained from the Seyfettin Özege Collection at Atatürk University. The Ottoman Turkish text was transcribed and analyzed, with the findings presented in tables and graphs. In addition, archival documents from the Presidential State Archives and secondary literature were used to support the study.
RESULTS: In 1902, 195,323 vaccine tubes were produced in the Ottoman Empire, and 521,404 individuals were vaccinated. In 1903, 234,067 vaccine tubes were produced, and 515,663 people were vaccinated. In addition to the Imperial Vaccination Center, local vaccination centers and vaccination officers trained through short-term education programs contributed significantly to the success of this process.
DISCUSSION AND CONCLUSION: The first general vaccination statistics of the Ottoman Empire demonstrate the level of institutionalization and efficiency achieved by the central administration in the field of healthcare. The widespread implementation of vaccination activities across the empire highlights the sustainability of health reforms and the success of protecting public health.

Keywords: Ottoman Empire, vaccination, public health, statistics, smallpox vaccine